در عهد پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و مدتى پس از آن ، علوم قرآن از طريق تلقين و به صورت شفاهى فرا گرفته و روايت مىشد ، تا آن كه سالهايى از وفات پيامبر صلّى اللّه عليه و آله گذشت ، و فتوحات اسلامى گسترش يافت ، و شواهد و قراينى كه همگان را بر علوم قرآنى بيمناك مىگردانيد ، اندك اندك به ظهور پيوست ، و اين دريافت را در اذهان تقويت كرد كه ديگر تلقين و تدريس شفاهى كار ساز نخواهد بود . زيرا ، از يك سوى ، ميان مسلمانان با پيامبر كما بيش فاصله افتاده بود ، و از سوى ديگر ، قوم عرب با ديگر اقوام و ملل درآميخته بودند ، و با شيوه‌هاى مختلف تكلّم و تفكّر آنان آشنا شده بودند ؛ به لحاظ اين تغييرات ، حركتى بسيار جدّى آغاز گرديد ، و مسلمانان آگاه صفوف خود را فشرده‌تر كردند و به ثبت و ضبط علوم قرآنى ، و ايجاد ضمانتهاى متعدّد به منظور نگهدارى و صيانت قرآن كريم از تحريف ، پرداختند . امام على عليه السّلام پيش از ديگر صحابيان رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله ضرورت به كارگيرى اين تضمينها را احساس كرده بود ، به همين جهت ، اندكى پس از وفات پيامبر صلّى اللّه عليه و آله بى درنگ به كار گرد آورى قرآن پرداخت . در فهرست ابن نديم « 1 » آمده است كه على عليه السّلام چون وضع مردمان را پس از وفات رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله آن چنان مشاهده كرد ، سوگند ياد كرد كه ردا از دوش مبارك نيفكند تا قرآن را جمع كند . سه روز در خانه نشست تا قرآن را به طور كامل جمع كرد ؛ كه به تفصيل در بحث گرد آورى قرآن خواهد آمد . آنچه اينك در نظر داريم ، همين است كه در پى وفات پيامبر صلّى اللّه عليه و آله ، نگرانى و بيمناكى بر سلامت و صيانت قرآن ، و ضرورت تدارك ضمانتهاى لازم ، در اذهان مسلمانان آگاه نشأت گرفت ، و به حركتها و فعاليتهايى انجاميد كه نتيجهء آن كوششها ، « علوم قرآنى » و ديگر كاوشها و مطالعات در حوزهء قرآن بود . به اين ترتيب ، مقدمات علوم قرآنى ، و پايه‌هاى نخستين آنها ، به دست صحابه و مسلمانان صدر اوّل كه واكنشهاى فاصله گرفتن از عهد پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و در آميختن با فرهنگها و مليّتهاى ديگر را دريافته بودند ، طرح ريزى شد . اساس علم اعراب قرآن ، زير نظر امام على عليه السّلام تأسيس گرديد . آن حضرت ، ابو الاسود دؤلى و شاگرد وى يحيى بن يعمر عدوانى ، دو پيشتاز و بنيانگذار اين دانش و نگرش ، را در جهت اين كوشش و كاوش مأمور گردانيد . ابو الاسود ، نخستين كسى است كه نقط مصحف را

--> ( 1 ) كتاب الفهرست ، ابن نديم ، ص 30 ، با تصرّف ، چاپ تهران